|
|
ŚCIEŻKA PRZYRODNICZA
BŁOTA BIEBRZAŃSKIE - NOWY LIPSK
Ścieżka zlokalizowana jest około 7 km na zachód od niewielkiego nadbiebrzańsakiego miasteczka Lipsk (Mapka). Najdogodniej można do niej dotrzeć od strony drogi prowadzącej z Lipska przez Krasnybór do Sztabina (możliwy jest dojazd własnym samochodem, dla turystów niezmotoryzowanych pozostaje komunikacja autobusowa relacji Lipsk-Sztabin). Na wysokości wsi Nowy Lipsk należy skręcić na południe w drogę gruntową prowadzącą do wsi. Od skrzyżowania ze stojącym nieopodal krzyżem idziemy drogą w kierunku południowo-zachodnim a następnie jeszcze około 1 km w kierunku południowo-wschodnim docierając do ostatnich zabudowań. Z tego miejsca mamy do przejścia jeszcze około 500 m do początku ścieżki, znajdującego się na północnym skraju doliny Biebrzy.
Przejście ścieżką przyrodniczą jest możliwe w dwóch wariantach: krótszym około 3 -kilometrowym oraz dłuższym, liczącym nieco ponad 4 km. Przebycie całej trasy, mimo że nie należy ona do szczególnie trudnych, wymaga zwiększonego wysiłku fizycznego, albowiem poprowadzono ją niemal w całości po terenach zabagnionych. Przed wyprawą bezwzględnie należy zaopatrzyć się w buty gumowe oraz w preparaty chroniące przed dokuczliwymi owadami. W okresach po znacznych opadach deszczu należy liczyć się z występowaniem stałego zabagnienia na całej trasie. Wiosną w czasie maksymalnych stanów wód w dolinie niektóre fragmenty ścieżki mogą być podtopione i niemożliwe lub bardzo trudne do przejścia. Należy wówczas omijać powierzchnie pozbawione roślinności, wypełnione wodno-torfową mazią. Wkroczenie do takich miejsc jest bardzo niebezpieczne a w najlepszym wypadku może skutkować niezbyt przyjemną kąpielą. W przyszłości ścieżka zostanie przedłużona o dalsze 2 km w kierunku wschodnim i będzie wychodziła na drogę asfaltową tuż przy zachodniej granicy miasta Lipsk.
Na trasie ścieżki usytuowano dwie wieże widokowe oraz 8 przystanków, przy których wybrane elementy środowiska przyrodniczego prezentują się szczególnie interesująco. Ścieżka ma na celu przybliżenie budowy i struktury zbiorowisk roślinnych porastających torfowiska niskie i przejściowe w strefie przykrawędziowej doliny, roślinności śródbagiennych wyniesień mineralnych (tzw. grądzików), a także osobliwości florystycznych i faunistycznych Kotliny Biebrzańaskiej.
Trasa została wprawdzie poprowadzona w całości poza granicami Biebrzańskiego Parku Narodowego, należy jednak pamiętać o przestrzeganiu wszelkich norm zachowania obowiązujących podczas obcowania z dziką przyrodą. Dotyczy to zwłaszcza zakazu zbaczania z trasy, zrywania roślin i płoszenia zwierząt. Najlepiej postrzegać przyrodę poprzez pryzmat własnych doznań estetycznych i emocji, a najbardziej wskazanym narzędziem ich uzewnętrzniania winien być aparat fotograficzny.
Początek ścieżki znajduje się przy wieży widokowej, usytuowanej na krawędzi doliny, około 500 m na południe od zabudowań wsi Nowy Lipsk. Z najwyższego punktu wieży otwiera się rozległy widok na dolinę Biebrzy. Wskutek prowadzonych tutaj zabiegów ochrony czynnej przyroda zyskała nowy wymiar. Na powierzchni kilkuset hektarów usunięto tysiące młodych brzóz i bujne zarośla wierzbowe, które rozprzestrzeniły się w ciągu ostatniego ćwierćwiecza wskutek obniżenia poziomu wód gruntowych i zaniechania koszenia łąk i szuwarów. Powstrzymanie ekspansji gatunków drzewiastych jest jednym z priorytetowych założeń koncepcji ochrony biebrzańskich bagien. Lasy i zarośla pozostawiono jedynie w strefach przykrawędziowej i przykorytowej doliny (są to głównie lasy olszowe), a także w jej centralnych partiach, gdzie rozwijają się lasy brzozowo-sosnowe. Działania tego typu stwarzają dogodne warunki rozwoju roślinności szuwarowej, a w konsekwencji - wzrostu bogactwa gatunkowego ornitofauny terenów otwartych. Toteż przy odrobinie cierpliwości możemy w tym miejscu zaobserwować nie tylko pospolite gatunki ptaków, lecz także "rarytasy" ornitologiczne, np. dubelta, wodniczkę czy bataliona. Niewykluczone, że w zasięgu naszego wzroku, na tle widniejących na horyzoncie lasów, znajdzie się także wędrujący łoś. Panorama z tego miejsca nosi znamiona obrazu impresjonisty, w którym pastelowe odcienie łąk mieszają się z ciepłą zielenią szuwarów, połyskującą bielą brzóz oraz głęboką tonacją sosen i świerków.
Spod wieży widokowej ścieżka prowadzi na wschód, początkowo wzdłuż niewielkiego wyniesienia mineralnego, a następnie przez wielobarwną wilgotną łąkę, by po około 200 metrach zbiec na dobrze uwilgotnione torfowisko, porośnięte rozlicznymi gatunkami turzyc i traw. Na skraju młodego lasu olszowego usytuowano pierwszy przystanek na trasie ścieżki.
Przystanek 1 - kwaśna młaka niskoturzycowa (Carici canescentis-Agrostietum caninae)
Zbiorowiska młak turzycowych występują najczęściej w zatorfionych zagłębieniach terenu w otoczeniu łąk wilgotnych lub na kwaśnych torfowiskach niskich. W krajobrazie dolin rzecznych trwają głównie dzięki ekstensywnemu użytkowaniu jako łąki jednokośne, toteż większość fitocenoz ma pochodzenie antropogeniczne. Składem florystycznym nawiązują zarówno do szuwarów wielkoturzycowych jak i łąk wilgotnych. Powierzchnię gleby pokrywa jednorodna darń, tworzona głównie przez dominującą turzycę pospolitą (Carex nigra), turzycę łuszczkowatą (Creax lepidocarpa) i trzcinnik sztywny (Calamagrostis stricta). Przez zbity kobierzec traw i turzyc przeciskają się liczne ciemnozielone pędy skrzypu bagiennego Equisetum fluviatile. W najbardziej uwilgotnionych płatach nierzadko pojawiają się rośliny właściwe torfowiskom przejściowym - siedmiopalecznik błotny Comarum palustre o bordowym okwiecie i objęty ochroną częściową bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifioliata) - dość powszechnie jeszcze występująca roślina lecznicza o bardzo charakterystycznych matowo-zielonych liściach. Tu i ówdzie wyrasta ponad łan turzyc i traw wyróżniający się intensywną żółcią dużych kwiatów jaskier wielki (Ranunculus lingua).
Jaskier wielki
(Ranunculus lingua) |
Bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifioliata) |
Kukułka krwista typowa (Dactyllorhiza incarnata sbsp. incarnata) |
Każdy, kto będzie przemierzał trasę w pełni lata bez trudu może dostrzec w pobliżu przystanku kukułkę krwistą (Dactyllorhiza incarnata) - roślinę reprezentującą jedną z najbardziej zagrożonych w Polsce grup roślin - storczyki. Populacje kukułki krwistej żółtawej składające się z kilkudziesięciu, a nawet ponad stu osobników, nie należą do rzadkości na terenie Kotliny Biebrzańskiej i są zaliczane do najliczniejszych w Polsce. Storczyk ten można spotkać wzdłuż całej niemal trasy ścieżki.
Kukułka krwista jest spotykana w niemal całej Europie i Azji Mniejszej, od strefy przyśródziemnomorskiej do borealnej. Jej puste wewnątrz łodygi wznoszą się na wysokość 25-60 cm i opatrzone są 4-7 skierowanymi ku górze jasnozielonymi, wąskimi (do 3,5 cm), lecz długimi do 20 cm liśćmi. Kwiatostan długości od kilku do 12 cm liczy zwykle około 50 kwiatów. Trzyłatkowa warżka jest niemal równie długa jak szeroka (od 5 do 9 mm) i wyróżnia się pasmowo-punktowym wzorem na jaśniejszej części środkowej. Kwiaty tylko nielicznych kukułek produkują nektar, zapylane są zatem przypadkowo przez mniej doświadczone owady, głównie pszczoły. Kukułkę krwistą w stanie kwitnienia można znaleźć na wilgotnych torfowiskach od maja do lipca. Jest to wyjątkowo zmienny gatunek pod względem pokroju, wielkości, kształtu liści. Spotyka się np. osobniki z liśćmi pozbawionymi plam jak i z liśćmi obustronnie plamistymi, w dodatku o zróżnicowanej kolorystyce: od zielonożółtych do fioletowo-czerwonych. Duża jest także zmienność pod względem barwy kwiatów. Najczęściej występują osobniki o kwiatach w różnych odcieniach czerwieni aż do ciemnopurpurowych, dużo rzadziej kwiaty mają barwę różową. Do rarytasów florystycznych można zaliczyć kukułki o kwiatach żółtych, niekiedy wręcz białych (Dactyllorhiza incarnata subsp. ochroleuca). Jest to podgatunek zagrożony w Polsce wyginięciem, toteż umieszczono go w polskiej czerwonej księdze roślin.
Polska z 50 gatunkami storczyków, wobec około 30000 taksonów występujących na całym świecie, jest dla tej grupy obszarem marginalnym, głównym obszarem ich występowania są bowiem lasy deszczowe Afryki i Nowego Świata. Storczyki posiadają najpiękniejsze i najbardziej niezwykłe w całym świecie roślin kwiaty. Ich swoistą cechą jest obecność tzw. warżki, stanowiącej środkowy, najsilniej rozwinięty płatek korony, wyróżniający poszczególne gatunki wielością kształtów, barw, odcieni i niebywałych wzorów. Tylko u nielicznych rodzin królestwa roślin powstały tak bardzo wyspecjalizowane przystosowania do zapylania przez owady, jak to ma miejsce u storczyków. Rośliny te przyciągają owady wyszukanymi metodami - zachęcają do odwiedzin smakiem i obfitością nektaru, wabią zapachem feromonu lub owadzim "samicopodobnym" kształtem. Największą rolę odgrywają tu struktura, barwa i zapach kwiatu. Wszystkie storczyki żyją w symbiozie z określonymi gatunkami grzybów, otrzymując od nich wodę i sole mineralne, a odwzajemniają się zaopatrując je w węglowodany i inne związki organiczne. U niektórych gatunków storczyków uzależnienie od grzyba jest tak wielkie, że całkowicie utraciły zdolność do przeprowadzania procesu fotosyntezy i stały się gatunkami pasożytniczymi. W Polsce należy do nich m.in. gnieźnik leśny (Neottia nidus-avis).
Rodzaj Dactylorhiza reprezentowany jest przez około 30 gatunków. W Polsce występuje 7 gatunków, do najpospolitszych należy właśnie kukułka krwista (stoplamek krwisty). Dotychczas udokumentowano w naszym kraju zaledwie 35 stanowisk tego gatunku. |
Za przystankiem ścieżka skręca wzdłuż ściany lasu na północny wschód. Po prawej stronie mijamy niewielką, porośniętą wierzbami i brzozą wyspę mineralną, a dalej - kilka niepielęgnowanych płytkich rowów melioracyjnych. Tuż za nimi znajduje się niewielkie uwypuklenie mineralne krawędzi doliny, sięgające kilkadziesiąt metrów w głąb torfowiska. Przy nim usytuowany został kolejny przystanek na trasie ścieżki.
Przystanek 2 - łąka ostrożeniowa (Cirsietum rivularis)
Łąki wilgotne należą do wybitnie antropogenicznych zbiorowisk tradycyjnie zagospodarowanych jako baza paszowa. Wykształcają się głównie na zmineralizowanych murszach powstałych po odwodnieniu dość płytkich torfów niskich. Zbiorowiska te utrzymują się wyłącznie przez ekstensywne koszenie. Zaniechanie zabiegów prowadzi do przekształcania się łąk w zbiorowiska ziołoroślowe, a następnie, poprzez zarastanie różnymi gatunkami wierzb, do lasów łęgowych lub olsowych. Zbiorowisko ma borealno-górski typ zasięgu - występuje w północno-wschodniej Polsce oraz - po przerwie zasięgowej - w niższych położeniach górskich, jak również na ich przedpolu. Jego cechą charakterystyczną jest dominacja ostrożenia łąkowego (Cirsium rivulare) - wysokiej rośliny o purpurowych kwiatach. Kolorystyka łąki jest zaskakująco bogata. Wzrok przyciągają wzniesione ponad ruń łąkową okazałe byliny: białe baldachy dzięgla leśnego (Angelica sylvestris), kremowe wiechy wiązówki błotnej (Filipendula ulmaria) oraz nabiegłe delikatnym różem kwiaty kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis). Wśród plątaniny liści i pędów licznych gatunków traw prześwitują różnobarwne kobierce niskich ziół: jaskrawożółto kwitnącej przytulii pospolitej (Galium mollugo), połyskującej błękitem niezapominajki błotnej (Myosotis palustris) i firletki poszarpanej (Lychnis flos-cuculi) o finezyjnych mleczno-czerwonych kwiatach. Paletę barw dopełniają słomkowo-złociste i brunatne kwiatostany turzyc: łuszczkowatej (Carex lepidocarpa) i prosowatej (Carex panicea). Potrzeby estetyczne wszystkich wędrujących wzdłuż ścieżki jest w stanie zaspokoić widok najpiękniejszej polskiej trawy - drżączki średniej (Briza media), która rośnie na łące wyjątkowo licznie.
Otoczenie tej niewielkiej łąki jest prawdziwym królestwem kolejnego storczyka - kruszczyka błotnego Epipactis palustris - w niektórych miejscach tworzą się niemal łany złożone z dziesiątków osobników. W tej części Doliny Biebrzy jest na tyle częstym gatunkiem, że bez trudu można go odnaleźć wzdłuż całej opisywanej trasy. Rodzaj Epipactis liczy na świecie około 30 gatunków, spośród których zaledwie 5 występuje w Polsce. Kruszczyk błotny jest rozprzestrzeniony w europejsko-azjatyckiej strefie umiarkowanej, przenikając pojedynczo do strefy borealnej w Skandynawii oraz w rejony śródziemnomorskie. Roślina posiada długie płożące się kłącze, z którego wyrastają dość wysokie łodygi dochodzące nawet do 80 cm. Są one opatrzone u podstawy 4-8 liśćmi o lancetowatym pokroju i czerwonawym unerwieniu, osiągającymi do 4 cm szerokości i 7-18 cm długości. Pędy są zwieńczone luźnym, niekiedy bardzo okazałym (do 20 cm), krótko owłosionym kwiatostanem, liczącym od 7 do 20 zwieszających się bezwonnych kwiatów. Cechą wyróżniającą ten gatunek jest brązowo-czerwony kielich oraz miseczkowata, biaława lub brudnożółta warżka z dwoma pomarańczowożółtymi podłużnymi listwami u nasady. Kwiaty są z reguły zapylane przez owady, lecz jeśli do tego nie dochodzi - następuje samozapylenie. Jest to gatunek mało zmienny, a niewielkie różnice sprowadzają się jedynie do różnego zabarwienia kwiatów w tonacji biało-żółto-różowej. Kruszczyk błotny kwitnie od czerwca do sierpnia.
Łąka ostrożeniowa (Cirsietum rivularis) |
Ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare) |
Wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) |
Kozłek lekarski (Valeriana officinalis) |
Firletka poszarpana (Lychnis flos-cuculi) |
Turzyca prosowata (Carex panicea) |
Drżączka średnia (Briza media) |
Kruszczyk błotny (Epipactis palustris) |
Stanowisko kruszczyka błotnego(Epipactis palustris) liczące kilkaset osobników |
Z tarasu wieży można "dotknąć" wzrokiem wierzchołków drzew budujących drzewostany rosnących na wyciagnięcie ręki młodych lasów olszowych. Z tego też miejsca najlepiej widać efekty przeprowadzonych w nieodległej przeszłości zabiegów ochronnych. W kierunku południowo-zachodnim rozpościerają się rozległe turzycowiska odsłonięte w efekcie niemal całkowitego usunięcia z fitocenoz drzew i krzewów; w kierunku południowo-wschodnim widnieją te same zbiorowiska szuwarowe reprezentujące wstępne fazy zarastania brzozą omszoną i licznymi gatunkami wierzb. Bez tego typu zabiegów, skądinąd dość radykalnych w swojej wymowie, wielkie obszary otwartych bagien biebrzańskich w niedługim czasie przekształciłyby się w zbiorowiska zaroślowe, a w końcowym efekcie - w lasy bagienne. Tak poważna zmiana charakteru krajobrazu Doliny Biebrzy mogłaby spowodować zanik wielu gatunków związanych z ekosystemami nieleśnymi, a w szerszym kontekście - znaczny spadek różnorodności flory i fauny. Toteż w obliczu zaniku tradycyjnych metod gospodarki łąkarskiej na tych terenach, na wydzielonych obszarach prowadzi się działania z zakresu ochrony czynnej.
Otwarte turzycowiska - efekt usunięcia zakrzewień |
Od wieży widokowej trasa prowadzi w głąb doliny w kierunku południowym. Po około 500 metrach skręca na wschód w słabo zaznaczającą się drogę prowadzącą wśród zarastających turzycowisk. Od tego miejsca możemy obserwować kolejne stadia sukcesji przebiegającej w obrębie szuwarów i młak porastających tę część Kotliny Biebrzańskiej. Najbliższy przystanek zlokalizowano pośród fitocenoz szuwarów niskoturzycowych, będących we wstępnej fazie zarastania.
Przystanek 3 - zbiorowisko z dominacją turzycy nitkowatej (Caricetum lasiocarpae)
Spośród przedstawicieli rodzaju Carex turzyca nitkowata (Carex lasiocarpa) posiada jedne z najwęższych liści - osiągają one zaledwie od 0,5 do 2 mm szerokości dochodząc przy tym do 100 cm wysokości. Są one charakterystycznie podwinięte na brzegu i spiralnie skręcone na końcach, co czyni tę turzycę łatwą do rozpoznania. Jest to gatunek strukturotwórczy mezotroficznych zbiorowisk niskoturzycowych wykształcających się na bardzo kwaśnych torfowiskach przejściowych o subboreralnym charakterze. Zbiorowiska te w dystroficznych zbiornikach wodnych tworzą pływające darnie lub kożuchy (pło), a na ustabilizowanych podłożach torfowisk inicjują sukcesję roślinności w kierunku torfowisk wysokich typu kontynentalnego. Znamienną cechą szuwaru turzycy nitkowatej jest bujnie rozwinięta warstwa mszysta z udziałem mchów brunatnych, niekiedy także torfowców. Płaty są bardzo jednorodne pod względem struktury ze względu na niepodzielne panowanie turzycy nitkowatej. Tylko jako domieszka rosną tutaj bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), siedmiopalecznik błotny (Comarum palustre), turzyca pospolita (Carex nigra) i turzyca dzióbkowata (Carex rostrata). Tylko gdzieniegdzie ponad łan turzyc wystają pojedyncze pędy tojeści pospolitej (Lysimachia vulgaris) i wiązówki błotnej (Filipendula ulmaria). Zbiorowisko znajduje się w początkowej fazie zarastania gatunkami drzewiastymi. Sporadycznie wkracza do fitocenoz brzoza omszona (Betula pubescens), nieliczne płaty są opanowane przez niskopienne krzewy: wierzbę rokitę (Salix rosmatinifolia) i brzozę niską (Betula humilis). Krajobraz Doliny Biebrzy jest w tym miejscu wyjątkowo atrakcyjny wizualnie.
Ścieżka "Błota Biebrzańskie - Nowy Lipsk" między przystankiem 3 i 4 |
Trasa dalszej wędrówki prowadzi w kierunku wschodnim po ledwo zaznaczającej się drodze wśród zarastających turzycowisk. Woda utrzymująca się miejscami w głębokich na 20-30 cm koleinach jest środowiskiem życia ciekawej rośliny - pływacza średniego (Utricularia intermedia).
Pływacze (rodzaj Utricularia), to jedna z czterech grup roślin owadożernych spotykanych w Polsce. Oprócz nich zaliczane są do nich gatunki z rodzaju rosiczka (Drosera), tłustosz (Pinguicula) i aldrowanda (Aldrovanda). Świat roślin owadożernych obfituje w przemyślne mechanizmy chwytania małych zwierząt. Rośliny te rosną na siedliskach ubogich w składniki odżywcze i w warunkach permanentnego ich niedoboru wykształciły stosowne rozwiązania uzupełniania fotosyntetycznego "menu". Do najczęstszych rozwiązań należą chwytne lepy, pułapki zatrzaskowe, naczynia (dzbanki) łowne i pułapki zasysające.
Rodzaj Utricularia liczy ok. 300 gatunków; w Polsce opisano zaledwie 6 gatunków. Z wyjątkiem pływacza zwyczajnego (Utricularia vulgaris) wszystkie zaliczane są do rzadkich i bardzo rzadkich elementów rodzimej flory. Są to wieloletnie rośliny wodne pozbawione korzenia. Ich organizmy składają się z dwojakiego rodzaju pędów: zielonych pływających oraz bezbarwnych, opatrzonych pęcherzykami; niekiedy występują wyłącznie pędy pierwszego rodzaju. Ponad powierzchnię wody w okresie kwitnienia (VI-VIII) wystają drobne cytrynowożółte kwiaty zebrane w niewielkie grona osadzone na długich szypułkach. Pęcherzyki ssące, to jedno z bardziej precyzyjnych rozwiązań chwytnych w świecie roślin owadożernych. Są to niewielkie, dochodzące do 4 mm średnicy spłaszczone pojemniki zamykane ruchomą klapką, otwierającą się wyłącznie do środka i idealnie przylegającą do brzegu otworu. Bezpośrednie lub wywołane ruchem wody podrażnienie klapki powoduje jej zapadnięcie i wessanie przepływającego obok drobnego zwierzęcia (np. rozwielitki, larwy owada) do środka pułapki. Jest to możliwe wskutek wytwarzającej się różnicy ciśnień: początkowo ścianki pęcherzyka silnie wpuklają się, wytwarzając wewnątrz pułapki podciśnienie. Po otwarciu klapki, do środka pęcherzyka wessana zostaje niewielka ilość wody wraz z drobnym zwierzęciem. Z chwilą wyrównania ciśnienia klapka wraca do wyjściowego położenia uniemożliwiając schwytanej ofierze wydostanie się. Po jakimś czasie uwięzione stworzenie ginie i zostaje "strawione" z pomocą odpowiednich substancji wydzielanych przez niewielkie gruczołki umieszczone na wewnętrznych ściankach pęcherzyka. Godnym podkreślenia jest fakt niebywałej wręcz prędkości, z jaką działa pułapka u pływaczy: klapka otwiera się z prędkością zaledwie 1/30 sekundy. Jest to najszybciej działający mechanizm chwytny wśród roślin owadożernych i jeden z najszybszych w ogóle ruchów w całym królestwie roślin. |
Idąc dalej drogą wśród bagien zauważymy, że po obu jej stronach coraz liczniej występują brzozy, wierzby i pojedyncze sosny a szuwar turzycy nitkowatej przechodzi najpierw w luźne, a później coraz bardziej zwarte zarośla brzozowo-wierzbowe. Głównym składnikiem tych zarośli jest brzoza niska (Betula humilis), gatunek rzadki w naszej florze, o statusie gatunku zagrożonego, objęty ochroną ścisłą.
Brzoza niska (Betula humilis) jest niewielkim silnie rozgałęziającym się krzewem rzadko dorastającym do 2-3 metrów wysokości. Ma niewielkie okrągławo-jajowate karbowane liście z 4-5 parami nerwów. Kwitnie w maju. Betula humilis jest gatunkiem eurosyberyjskim, którego południowo-zachodnia granica zwartego zasięgu przebiega przez Polskę, stąd też stanowiska brzozy niskiej grupują się głównie w północnej i wschodniej części naszego kraju. Gatunek należy do reliktów późnoglacjalnych. Brzoza występuje na torfowiskach niskich i przejściowych w turzycowiskach i zbiorowiskach mszysto-turzycowych klasy Scheuchzerio-Caricetea a także jako składnik zbiorowisk łąkowych i ziołoroślowych z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Wraz z wierzbą rokitą tworzy zespół niskich, zwartych zarośli Betulo-Salicetum repentis.
Pływacz średni (Utricularia intermedia) |
Brzoza niska (Betula humilis) |
Po przejściu 200 metrów od przystanku trzeciego zatrzymujemy się, aby obejrzeć w pełni wykształcone fitocenozy zarośli brzozy niskiej i wierzby rokity.
Przystanek 4 - zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity (Betulo-Salicetum repentis)
W basenie górnej Biebrzy zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity są najczęściej spotykanym typem zbiorowiska zaroślowego, a brzoza niska jest gatunkiem pospolitym, występującym w zbiorowiskach nieleśnych a także w łozowiskach, zaroślach wierzby szarej i brzozy omszonej, w bagiennych lasach brzozowych i olsach. Zarośla te mają różną fizjonomię i zróżnicowany skład florystyczny. Na wysokości wsi Ostrowie (około 3 km na pd.- zach. od opisywanego miejsca) można spotkać płaty zbiorowisk, w których osobniki brzozy niskiej nie przekraczają 50 cm wysokości a runo ma charakter krzewinkowo-mszysty z dużym udziałem gatunków wysokotorfowiskowych. W miejscu przystanku nr 4 krzewy brzozy niskiej dochodzą do 1-2 metrów wysokości, a towarzyszą jej: brzoza omszona i brodawkowata, sosna, jałowiec i wierzby - szara, rokita i pięciopręcikowa. W runie obserwujemy pełen zestaw gatunków wysokotorfowiskowych, takich jak: modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia), żurawina błotna (Oxycoccus palustris), bagno zwyczajne (Ledum palustre), rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum) i liczne mchy: próchniczek błotny (Aulacomnium palustre), torfowiec magellański (Sphagnum magellanicum) i torfowiec czerwonawy (Sphagnum rubellum). Zbiorowisko należy do dynamicznego kręgu brzezin bagiennych typu Thelypterido-Betuletum pubescentis i Salici-Betuletum.
Zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity występują w dolinie Biebrzy na torfowiskach o soligeniczno-naporowym typie zasilania hydrologicznego; na glebach torfowych (bagiennych), rzadko na glebach torfowo-murszowych. Miąższość torfu pod tym zbiorowiskiem przekracza metr, miejscami osiągając nawet 520 cm. Pod fitocenozami zarośli z brzozą niską najczęściej występują torfy mechowiskowe, zalegające bezpośrednio na piaskach, rzadziej są one podścielone cienką warstwą torfów turzycowych. Warstwa murszu występuje rzadko i ma nie więcej niż kilkanaście centymetrów miąższości.
Zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity (Betulo-Salicetum repentis) |
Po przejściu dalszych kilkudziesięciu metrów widzimy po obu stronach drogi gęste, trudne do przebycia zarośla wierzbowo-brzozowe z pojedynczymi osobnikami sosny zwyczajnej i brzozy omszonej. Zarośla budują trzy gatunki wierzb: wierzba szara (Salix cinerea), wierzba pięciopręcikowa (Salix pentandra) i wierzba rokita (Salix rosmarinifolia); wśród wierzb dostrzeżemy brzozę niską (Betula humilis) i jałowiec pospolity (Juniperus communis). Zbiorowisko to ma charakterystyczną kępowo-dolinkową strukturę runa. U podstawy pni sosen i brzóz występują rozległe kępy budowane przez mchy torfowce. Na kępach rosną głównie krzewinki z rodziny wrzosowatych: żurawina błotna (Oxycoccus palustris), borówka bagienna (Vaccinium uliginosum) i modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia) oraz mięsożerna rosiczka (Drosera rotundifolia). W dolinkach otaczających kępy występują trawy, turzyce i zioła. Pomiędzy pędami wierzb możemy dostrzec kolejny rzadki gatunek naszej flory wielosił błekitny (Polemonium coeruleum).
Wielosił błękitny jest kłączową byliną dorastającą do 120 cm wysokości; ma pierzastosieczne liście i duże niebieskie kwiaty zebrane w podbaldach. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Polemonium coeruleum jest gatunkiem o zasięgu eurosyberyjskim występującym głównie w środkowo-wschodniej i północnej części Europy. W Polsce spotykamy go w pólnocno- i środkowo-wschodniej części kraju, gdzie uznawany jest za relikt glacjalny. W czerwonej księdze roślin wymieniany jest jako gatunek narażony na wyginięcie. Dość liczne populacje wielosiła błękitnego występują na północnym wschodzie kraju. W dolinie Biebrzy gatunek spotykamy bardzo często na mokrych łąkach, skrajach lasów i w zaroślach.
Wielosił błekitny (Polemonium coeruleum) |
Wędrując przez bagna dochodzimy do skrzyżowania dróg (jesteśmy w odległości 300 metrów od 4 przystanku). Skręcamy w lewo na północny zachód i po przejściu dalszych 100 - 150 metrów odnajdujemy stanowisko gnidosza królewskiego (Pedicularis sceptrum-carolinum).
Przystanek 5 - gnidosz królewski (Pedicularis sceptrum-carolinum)
Ta półpasożytnicza roślina o żółtych grzbiecistych kwiatach i pierzastych liściach jest rzadkim gatunkiem naszej flory, objętym ochroną ścisłą. Występuje głównie na niżu we wschodniej części Polski. Lokalna populacja latem 2004 roku liczyła kilkadziesiąt osobników wegetatywnych i kilkanaście osobników w fazie kwitnienia. Dużą populację tego gatunku, liczącą 270 osobników, możemy oglądać na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego w okolicy wsi Jałowo. Roślina jest przysmakiem łosia, szczególnie jej mięsiste kwiatostany, dlatego też najczęściej możemy oglądać jedynie przyziemne rozety liści.
Oprócz gnidosza królewskiego uwagę zwraca liczna populacja storczyka - podkolana białego (Platanthera bifolia).
Gnidosz królewski (Pedicularis sceptrum-carolinum) |
Na tym etapie możemy przerwać naszą wędrówkę kierując się groblą w kierunku krawędzi doliny. Po przejściu 300 metrów dojdziemy do alei wysadzonej okazałymi topolami i pierwszych zabudowań wsi Nowy Lipsk. Stąd do Lipska mamy już tylko 4 km.
Jeżeli mamy ochotę na dalszą wędrówkę wśród bagien to zawracamy i dochodzimy do miejsca, z którego ruszyliśmy w poszukiwaniu gnidosza królewskiego. Po przejściu około 500 metrów od skrzyżowania bagiennej drogi z groblą trafimy na kolejny (szósty) przystanek.
Przystanek 6 - subborealna brzezina bagienna (Thelypterido-Betuletum pubescentis)
Luźny drzewostan tego zbiorowiska tworzy brzoza omszona i sosna. W warstwie krzewów dominuje brzoza niska ze stałym udziałem wierzby szarej i wierzby rokity. W runie najliczniej reprezentowanymi gatunkami są: narecznica błotna (Thelypteris palustris), trzęślica modra (Molinia caerulea), trzcina pospolita (Phragmites australis), trzcinnik lancetowaty (Calamagrostis canescens) i bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata). Na kępach (zbiorowisko ma kępowo-dolinkową strukturę dna lasu) obficie występuje żurawina błotna i modrzewnica zwyczajna. Mszaki pokrywają całą powierzchnię kęp i dolinek. Reprezentowane są głównie przez gatunki z rodzaju Sphagnum (torfowce). W otoczeniu przystanku obserwujemy wczesne stadia rozwoju tego zbiorowiska.
Zespół Thelypterido-Betuletum pubescentis opisany po raz pierwszy w latach 70-tych XX wieku znany jest z kilku regionów północno-wschodniej Polski, z puszcz: Białowieskiej, Knyszyńskiej, Augustowskiej, Rominckiej oraz z doliny Biebrzy. To zbiorowisko o wybitnie borealnym charakterze gromadzi w swoim składzie kilka gatunków osiągających na terenie Polski południową i południowo-zachodnią granicę swego rozmieszczenia. Należą do nich m.in.: brzoza niska i bagno zwyczajne (Ledum palustre).
Subborealna brzezina bagienna - stadium inicjalne lasu (Thelypterido-Betuletum pubescentis) |
Trzęślica modra (Molinia caerulea) |
Po przejściu dalszych 300 metrów dochodzimy do kolejnego na naszej drodze skrzyżowania dróg i skręcamy w lewo (na północ). Za naszymi plecami i po prawej stronie w głębi bagien pozostawimy dwa niewielkie grądziki, nazywane przez okolicznych mieszkańców Chlebnik i Drabnik (Draby). Te niewielkie wydmy śródbagienne porośnięte są wysokimi drzewami - sosnami i olszami, które dostrzeżemy ponad zwartymi zaroślami, przez które będziemy przechodzić. Możemy obejrzeć te grądziki, ale radzimy w trakcie powrotu na ścieżkę sprawdzić kierunek marszruty na kompasie, gdyż gęste i wysokie zakrzaczenia, przez które trzeba się przedzierać, mogą utrudnić powrót na wyznaczoną trasę ścieżki.
Przystanek 7 - użytkowanie bagien
Tuż za skrzyżowaniem dróg, po przejściu 50 metrów, dostrzeżemy po prawej stronie tuż przy drodze podstawę pod stóg siana. To charakterystyczne rusztowanie pozwalało złożyć skoszoną i wyschniętą trawę w stertę, chroniąc ją od dołu przed zamoczeniem. Dopiero zimą, gdy powierzchnia torfowiska zamarzała, siano zabierano z łąk zwożąc je do gospodarstw furmankami.
Obecność grobli usypanych w poprzek osi doliny i licznych rusztów świadczą o tym, że jeszcze do końca lat 70-tych XX wieku tereny wokół Nowego Lipska były użytkowane. Łąki w dolinie koszono, a grądziki wypasano. W toku sukcesji roślinności zapoczątkowanej 30 lat temu powstały zarośla wierzbowo-brzozowe i inicjalne stadia lasów sosnowo-brzozowych, które oglądamy w czasie tej marszruty.
Podstawa pod stóg siana |
Po przejściu 100 metrów kierując się na północ od przystanku nr 7 docieramy do rozległej wyspy mineralnej, położonej przy krawędzi doliny, która jest ostatnim przystankiem (lub pierwszym) opisywanej ścieżki przyrodniczej.
Przystanek 8 - grąd Osowik
Grądzik porośnięty jest na wzniesieniach sosną, a na obrzeżach leszczyną. W miejscach silnie prześwietlonych występują płaty muraw z macierzanką piaskową (Thymus serpyllum), jastrzębcem kosmaczkiem (Hieracium pilosella), wrzosem zwyczajnym (Calluna vulgaris), bliźniczką psią trawką (Nardus stricta) i kocankami piaskowymi (Helichrysum arenarium). Pod sosnami spotykamy agregacje trzcinnika piaskowego (Calamagrostis epigejos), orlicy pospolitej (Pteridium aquilinum) i borówki brusznicy (Vaccinium vitis-idaea). Gatunkiem obficie występującym na obrzeżach grądziku jest objęta w Polsce całkowitą ochroną arnika górska (Arnica montana). Ta trująca roślina o pięknych złocistożółtych kwiatach ma szerokie zastosowanie lecznicze.
Arnika górska (Arnica montana) |
To malownicze i spokojne miejsce jest odpowiednie na odpoczynek po trudach wycieczki. Stąd już tylko 200 metrów dzieli nas od asfaltowej drogi łączącej Lipsk ze Sztabinem. Jesteśmy 2,5 km od Lipska.
BIBLIOGRAFIA:
BANASZUK H. (red.), 2004. Kotlina Biebrzańska i Biebrzański Park Narodowy. Monografia przyrodnicza.Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok.
BUTTLER K. P., 2000. Storczyki. Dziko rosnące gatunki i podgatunki Europy, północnej Afryki i Bliskiego Wschodu. Świat Książki, Warszawa.
KAŹMIERCZAKOWA R., ZARZYCKI K. (red.), 2001. Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Inst. Botaniki im. W. Szafera PAN, Inst. Ochr. Przyr. PAN, Kraków.
MATUSZKIEWICZ W., 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
PODBIELKOWSKI Z., SUDNIK-WÓJCIKOWSKA B., 2003. Rośliny mięsożerne, zwane też owadożernymi. Wyd. Multico, Warszawa.
PODBIELKOWSKI Z., TOMASZEWICZ H., 1982. Zarys hydrobotaniki. PWN, Warszawa.
STEPANIUK M., 1996. Kompleksowe badania przyrodnicze na transektach próbą określenia zmienności wybranych ekosystemów bagiennych Białostocczyzny. Zesz. Nauk. Polit. Białost., Nauki Techniczne, 105.8: 111-126.
SZLACHETKO D. L., SKAKUJ M., 1996. Storczyki Polski. Wyd. Sorus, Poznań.
www.carnivores.w.interia.pl
Beata Matowicka, Aleksander Kołos
|
|
