Ścieżka przyrodnicza Błota Biebrzańskie Szuszalewo

Serwis Informacyjny Doliny Górnej Biebrzy

KRAJOBRAZ PRZYRODNICZY
	Dolina Górnej Biebrzy
	Puszcza Augustowska
KRAJOBRAZ KULTUROWY
	Dolina Górnej Biebrzy
	Ciekawe obiekty
	Rękodzieło
EDUKACJA REGIONALNA
	Ścieżka przyrodnicza -Nowy Lipsk
	Ścieżka przyrodnicza -Szuszalewo
	Muzeum Regionalne w Lipsku

ŚCIEŻKA PRZYRODNICZA
BŁOTA BIEBRZAŃSKIE - SZUSZALEWO

Ścieżka przyrodnicza przebiega pomiędzy Wyspą Szuszalewską i Wyspą Jałowską. Położona jest na północny zachód od drogi Dąbrowa Białostocka - Lipsk (Mapka). Aby do niej dotrzeć, możemy dojechać własnym środkiem lokomocji do wieży widokowej na Wyspie Jałowskiej, oddalonej 4 km od miasteczka Lipsk, lub do wieży widokowej na Wyspie Szuszalewskiej usytuowanej 7 km od miasta Dąbrowa Białostocka. Możemy również dojechać do ścieżki autobusem relacji Dąbrowa Białostocka - Lipsk wysiadając na przystanku na wysokości wsi Szuszalewo (2 km do początku ścieżki) lub na wysokości wsi Jałowo (1 km do ścieżki).
Ścieżka przyrodnicza o długości 2,5 km jest trasą spacerową i mogą z niej korzystać osoby w różnym wieku i w różnej kondycji fizycznej. Zalecane jest jednak zabranie wygodnego obuwia sportowego (nie są wymagane buty gumowe) i preparatów chroniących przed owadami. Na trasie rozpoczynającej się i kończącej wieżami widokowymi usytuowano 5 przystanków, w sąsiedztwie których możemy oglądać osobliwości przyrodnicze Kotliny Biebrzańskiej: ciekawe gatunki roślin, rzadkie w skali kraju i Europy zbiorowiska roślinne charakterystyczne dla dużych zabagnionych dolin rzecznych i mieszkańców bagien biebrzańskich - ptaki, gady, owady oraz duże roślinożerne ssaki (głównie łosie).
Trasa prawie w całości położona jest w granicach Biebrzańskiego Parku Narodowego stąd też należy pamiętać o obowiązujących zasadach, jakie panują na terenach objętych ochroną. Przypomni o tym krótka informacja, którą odnajdziemy na biletach wstępu na teren Parku. Bilet jest naszą przepustką, bez której nie możemy wyruszyć w dalszą marszrutę. Bilety można nabyć w Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Lipsku (ul. Rynek 28), w Siedzibie Biebrzańskiego Parku Narodowego w Osowcu-Twierdzy i w wielu innych miejscach na terenie Parku (pełna informacja na stronie www.biebrza.org.pl).

Początek ścieżki znajduje się przy wieży widokowej usytuowanej na krawędzi wyspy mineralnej (Wyspy Jałowskiej) w jej zachodniej części. Wyspa Jałowska podobnie jak Wyspa Szuszalewska powstały dzięki procesom erozyjnym wód spływających z doliny Niemna do doliny Biebrzy w okresie kształtowania się obszarów wysoczyznowych zlodowacenia środkowopolskiego. Płynące masy wód wyżłobiły rynny, które po ustaniu dopływu wód z Niemna zaczęły się zabagniać. (Proces zabagniania doliny Biebrzy rozpoczął się około 10 tys. lat temu w okresie preborealnym i borealnym). Wysokie ostańce morenowe zbudowane z glin i żwirów współcześnie "wystają" nad równinę torfową na wysokość ponad 45 metrów (Wyspa Szuszalewska). Z wieży roztacza się wspaniały widok na dolinę Biebrzy. Możemy obserwować lasy i zarośla rozrzucone wśród bezkresnych bagien. Z roku na rok zbiorowiska te coraz bardziej wypełniają otwarte przestrzenie mechowisk i turzycowisk co nie jest zjawiskiem korzystnym dla wielu gatunków rodzimej flory i fauny. Od wieży widokowej idziemy ścieżką biegnącą wzdłuż krawędzi wyspy kierując się na zachód a później na południe. Oglądamy panoramę bagien, które z tego miejsca prezentują się naprawdę efektownie. Po przejściu 400 metrów dochodzimy do pierwszego przystanku.

Przystanek 1 - murawa psammofilna (Diantho-Armerietum elongatae)

Murawa psammofilna to zbiorowisko budowane głównie przez wąskolistne trawy - kostrzewę owczą (Festuca ovina) i mietlicę pospolitą (Agrostis capillaris), macierzankę piaskową (Thymus serpyllum), jastrzębca kosmaczka (Hieracium pilosella), goździka kropkowanego (Dianthus deltoides), zawciąg pospolity (Armeria maritima subsp. elongata) i przytulię właściwą (Galium verum). Zbiorowisko porasta ubogie, piaszczyste i gliniastopiaszczyste gleby w miejscach suchych ekstensywnie użytkowanych pastwisk lub zarastających ugorów. Murawa, którą oglądamy wykształciła się na stromym zboczu o silnej ekspozycji słonecznej. Pozostawiamy murawę i schodzimy zboczem wyspy w kierunku torfowisk.
Początkowo po lewej stronie widok na dolinę zasłaniają gęste zarośla brzozy (Betula pubescens) i wierzby szarej (Salix cinerea). Po prawej stronie pojedyncze kępy wierzb i brzóz pokrywają powierzchnię torfowiska w około 40%, nie widzimy więc wokół otwartych przestrzeni. W runie otaczających nas zarośli można dostrzec turzyce, barwnie kwitnące zioła, brunatne mchy i torfowce. Obficie występuje bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata) i siedmiopalecznik błotny (Comarum palustre) a także storczyki - kukułka krwista (Dactyllorhiza incarnata) w obu podgatunkach (kukułka krwista typowa - Dactyllorhiza incarnata sbsp. incarnata i kukułka krwista żółtawa - Dactyllorhiza incarnata sbsp. ochroleuca) a także kruszczyk błotny (Epipactis palustris).

Panorama doliny z krawędzi Wyspy Jałowskiej

Przystanek 2 - zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity (Betulo-Salicetum repentis)

Zarośla brzozy niskiej i wierzby rokity budują krzewy z rodzaju Betula i Salix a towarzyszą im brzoza omszona i brodawkowata, sosna i jałowiec. W runie występują gatunki wysokotorfowiskowe, takie jak: modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia), żurawina błotna (Oxycoccus palustris), bagno zwyczajne (Ledum palustre), rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia), wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum) i liczne mchy: próchniczek błotny (Aulacomnium palustre), torfowiec magellański (Sphagnum magellanicum) i torfowiec czerwonawy (Sphagnum rubellum). Spotykamy tu również gatunki torfowisk przejściowych, gatunki szuwarowe i łąkowe a także jeden z rzadszych składników naszej rodzimej flory - wełnianeczkę alpejską. Zespół Betulo-Salicetum repentis ma borealno-kontynentalny charakter. W Polsce występuje rzadko, głównie w północno-wschodniej części naszego kraju na nielicznych reliktowych stanowiskach.
Po przejściu około 100 metrów od miejsca poprzedniego postoju docieramy do przystanku 3.

Przystanek 3 - wełnianeczka alpejska (Baeothryon alpinum)

Odnajdujemy wełnianeczkę, która lokuje się w sąsiedztwie brzozy niskiej lub wśród kęp torfowców tworzących w fitocenozach zarośli brzozy niskiej i wierzby rokity kobierce mchów. Wełnianeczka alpejska (Baeothryon alpinum), należąca do rodziny turzycowatych (Cyperaceae), to wieloletnia roślina tworząca luźne darnie. Jej niewysokie (8-15 cm), liczne, sztywne, lekko szorstkie łodygi zakończone są niepozornymi kwiatami. Dopiero w czasie owocowania białe gładkie szczecinki okwiatu stają się wełniste dzięki czemu można dostrzec tę roślinę na tle brunatno-zielonej darni mechowisk. Wełnianeczka alpejska kwitnie od maja do czerwca. Rośnie w mechowiskach i turzycowiskach na torfowiskach przejściowych. W Polsce występuje na Pomorzu Zachodnim, na Ziemi Lubuskiej, w Sudetach i w Tatrach a najliczniej na Suwalszczyźnie. W dolinie Biebrzy można ją odnaleźć w okolicach Jałowa i Szuszalewa. Gatunek należy do reliktów glacjalnych naszej flory. Wełnianeczka alpejska jest gatunkiem o zasięgu subarktyczno-subalpejskim. Rośnie w Skandynawii, Litwie, Estonii i pn. Rosji a także w górach Europy Środkowej. W Polsce, podobnie jak w Niemczech i na Słowacji jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem.

Wełnianeczka alpejska (Baeothryon alpinum)

Dalsze 300 metrów wędrujemy przez rozrzedzające się zarośla wierzbowo-brzozowe a naszym oczom ukazują się otwarte tereny torfowisk. Z kładki schodzimy na wysokości pierwszych zabudowań wsi Szuszalewo i drogą biegnącą wzdłuż niskiej krawędzi wyspy kierujemy się na zachód. Po przejściu 700 metrów docieramy do kolejnego celu naszej marszruty. Jest to miejsce, z którego możemy wejść na około 200-300 metrów w głąb bagien kierując się ku rzece Biebrzy. Po przejściu pierwszych kilkudziesięciu metrów jesteśmy sam na sam z przyrodą.

Przystanek 4 - droga w głąb bagien

Otaczają nas zbiorowiska turzycowo-mszyste ze związku Caricion lasiocarpae. W runie występują turzyce: turzyca obła (Carex diandra), turzyca strunowa (Carex chordorrhiza), turzyca bagienna (Carex limosa) i turzyca dwupienna (Carex dioica) oraz wiele innych pospolitszych gatunków. Są to zbiorowiska silnie uwodnione z bogatą warstwą mszystą budowaną głównie przez takie gatunki jak: skorpionowiec brunatnawy (Scorpidium scorpioides), mokradłoszka zaostrzona (Calliergonella cuspidata), próchniczek błotny (Aulacomnium palustre) i mszar krokiewkowaty (Paludella squarrosa). W wielu miejscach spotykamy krzewy brzozy niskiej, wierzby rokity, wierzby pięciopręcikowej i wierzby szarej. Obficie występuje brzoza omszona dorastająca do 3-5 metrów wysokości. Miejscami runo ma strukturę kępowo-dolinkową z dużym udziałem żurawiny błotnej (Oxycoccus palustris) i modrzewnicy zwyczajnej (Andromeda polifolia), a także gatunków rosnących na kępach tworzonych przez torfowce - torfowiec nastroszony (Sphagnum squarrosum), torfowiec czerwonawy (Sphagnum rubellum) i torfowiec szpiczastolistny (Sphagnum cuspidatum). Częstym gatunkiem jest zwłaszcza mięsożerna rosiczka (Drosera rotundifolia) roślina o nader ciekawej biologii. Rosiczka okrągłolistna to jeden z czterech gatunków rosiczek (obok rosiczki długolistnej - Drosera anglica, rosiczki pośredniej - Drosera intermedia i rosiczki owalnej Drosera xobovata), które możemy spotkać na torfowiskach wysokich i przejściowych na terenie całego kraju. Ta mięsożerna bylina ma liście okryte włoskami gruczołowymi wydzielającymi enzymy trawienne. Schwytany owad jest trawiony w liściu pułapce dzięki czemu roślina uzupełnia niedobory azotu występujące na ubogich w pierwiastki biofilne glebach torfowych torfowisk wysokich.

Droga prowadząca w stronę koryta Biebrzy

Wracamy na krawędź wyspy i przemierzamy kolejne 100 metrów. Tuż przy krawędzi mineralnej odnajdujemy wśród niskich turzyc, ziół i traw stanowisko kolejnego storczyka.

Przystanek 5 - lipiennik Loesela (Liparis loeselii)

Lipiennik Loesela (Liparis loeselii) to niewielki storczyk o bulwiasto zgrubiałej u nasady łodydze otulonej pochwami liściowymi. Dwa eliptyczne liście i niepozorny kwiatostan składający się z kilku żółtozielonych kwiatów sprawiają, że roślina jest często niedostrzegalna wśród brunatnych mchów i darniowych turzyc budujących młaki niskoturzycowe na kwaśnych torfach. Lipiennik kwitnie od maja do końca lipca. Gatunek występuje zazwyczaj w niewielkich skupieniach liczących od kilku do kilkudziesięciu osobników. W tym miejscu doliny Biebrzy możemy obserwować jedynie 3 osobniki tego gatunku. W Polsce lipiennik Loesela jest gatunkiem narażonym na wyginięcie. Obecnie występuje jedynie na 52 stanowiskach, z których większość leży na Pojezierzu Mazurskim. Ten gatunek o cyrkumborealnym zasięgu, w Europie występuje od Wysp Brytyjskich po Niż Wschodnioeuropejski i od Półwyspu Skandynawskiego po Półwysep Apeniński.

Za przystankiem ścieżka biegnie jeszcze około 200 metrów po mineralnej krawędzi wyspy i doprowadza nas do wieży widokowej, która jest ostatnim etapem wycieczki. Z wieży po raz kolejny oglądamy panoramę bagien biebrzańskich. Na horyzoncie dostrzeżemy zabudowania wsi Nowy Lipsk, wieżę widokową na Wyspie Jałowskiej i wieżę kościoła w Lipsku. Kierując wzrok na południe widzimy panoramę miasta - Dąbrowę Białostocką.

BIBLIOGRAFIA:
BANASZUK H. (red.), 2004. Kotlina Biebrzańska i Biebrzański Park Narodowy. Monografia przyrodnicza.Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok.
BUTTLER K. P., 2000. Storczyki. Dziko rosnące gatunki i podgatunki Europy, północnej Afryki i Bliskiego Wschodu. Świat Książki, Warszawa.
KAŹMIERCZAKOWA R., ZARZYCKI K. (red.), 2001. Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Inst. Botaniki im. W. Szafera PAN, Inst. Ochr. Przyr. PAN, Kraków.
MATUSZKIEWICZ W., 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
PODBIELKOWSKI Z., SUDNIK-WÓJCIKOWSKA B., 2003. Rośliny mięsożerne, zwane też owadożernymi. Wyd. Multico, Warszawa.
PODBIELKOWSKI Z., TOMASZEWICZ H., 1982. Zarys hydrobotaniki. PWN, Warszawa. STEPANIUK M., 1996. Kompleksowe badania przyrodnicze na transektach próbą określenia zmienności wybranych ekosystemów bagiennych Białostocczyzny. Zesz. Nauk. Polit. Białost., Nauki Techniczne, 105.8: 111-126.
SZLACHETKO D. L., SKAKUJ M., 1996. Storczyki Polski. Wyd. Sorus, Poznań.
www.carnivores.w.interia.pl

Beata Matowicka, Aleksander Kołos